Can you spot the «baloney»? – Μπορείς να διακρίνεις τις ηλιθιότητες;


Δεν είναι λίγες οι φορές που φίλοι μου στέλνουν links που οδηγούν σε ιστοσελίδες που μιλάν για μεγάλα μυστικά, καταπληκτικές θεραπείες, ή μοναδικά και απίστευτα φαινόμενα. Όπως έχουμε πει είμαι σκεπτικιστής και προκειμένου να δεχθώ κάτι “το περνάω από κόσκινο”. Το ίδιο κάνω και με τις σελίδες και τα link που ανέφερα, αλλά προσπαθώ να το κάνω με συγκεκριμένο τρόπο. Για να μπορέσω λοιπόν να δω καλύτερα “ανεβαίνω στις πλάτες γιγάντων” όπως ο Carl Sagan, ο Michael Shermer, ο Stephen Barrett και ο Tom Pearls.

Όλοι οι παραπάνω έχουν προσφέρει πολλά στην επιστήμη και, ο κάθε ένας με τον τρόπο του, μας έχουν δώσει εργαλεία προκειμένου να καταλάβουμε αν κάτι είναι αποτέλεσμα επιστημονικής διαδικασίας ή απλώς ψευδοεπιστήμη.

Σε αυτό εδώ το άρθρο θα προσπαθήσω να μαζέψω τις καλύτερες, κατά τη γνώμη μου, μεθόδους με τις οποίες μπορούμε να ξεχωρίζουμε την επιστήμη από τη ψευδοεπιστήμη (για τη λίστα του Michael Shermer, δείτε εδώ). Εφαρμόζοντας αυτές τις μεθόδους στους ισχυρισμούς που συναντούμε στη καθημερινή μας ζωή θα καταφέρουμε  να ξεχωρίσουμε αν αυτό που ακούμε ή διαβάζουμε είναι επιστημονικό ή ψευδοεπιστήμη.

Είναι ο ισχυρισμός μια θεωρία;

Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε τί είναι θεωρία γιατί η πλειοψηφία πιστεύει πως θεωρία είναι κάτι που σκεφτήκαμε κάνοντας μια σειρά υποθέσεων. Δεν είναι αυτό. 1) Μια θεωρία πρέπει να προκύπτει και να υποστηρίζεται από πειραματικά δεδομένα. Πρέπει να υποστηρίζεται από πολλές σειρές τεκμηρίων και όχι μόνο από μια. 2) Μια θεωρία πρέπει να είναι αρκετά σαφής ώστε να μπορεί να ελεγχθεί πειραματικά. Αν δεν μπορεί να ελεγχθεί πειραματικά τότε δεν μπορούμε να αποδείξουμε την αλήθεια της. 3) Μια θεωρία πρέπει να είναι σε θέση να κάνει επαληθεύσιμες προβλέψεις για καταστάσεις που δεν έχουμε παρατηρήσει ακόμα. 4) Μια θεωρία πρέπει να μπορεί να αλλάξει ανάλογα με τα νέα στοιχεία που μπορεί να προκύψουν.

Μήπως ο ισχυρισμός βασίζεται σε αρχαίες γνώσεις;

Το μόνο σίγουρο είναι πως αν κάτι βασίζεται σε αρχαίες γνώσεις τότε έχουμε λίγα πειραματικά δεδομένα. Το ότι ένας αρχαίος λαός πίστευε σε κάτι αυτό δεν σημαίνει πως αυτό το κάτι είναι αληθινό. Η επιστήμη προσαρμόζεται συνεχώς σε νέα δεδομένα και τα περισσότερα από αυτά που πίστευαν οι άνθρωποι στα αρχαία χρόνια, τώρα πια έχουν αλλάξει ή απορριφθεί.

Ο ισχυρισμός ανακοινώθηκε στα ΜΜΕ ή μέσω επιστημονικών καναλιών;

Όταν γίνεται μια επιστημονική ανακοίνωση μέσω των ΜΜΕ τότε να είστε επιφυλακτικοί. Οι επιστήμονες ανακοινώνουν τις θεωρίες τους μέσω επιστημονικών καναλιών προκειμένου να μπορούν να τις δούν και άλλοι επιστήμονες και να τις αξιολογήσουν. Αν η ανακοίνωση μιας θεωρίας γίνει απ’ ευθείας στα ΜΜΕ τότε αυτοί που την διατύπωσαν μάλλον προσπαθούν να δημιουργήσουν προσδοκίες και να αποφύγουν τη κριτική.

Ο ισχυρισμός βασίζεται σε κάποια άγνωστη μορφή ενέργειας ή κάποιο άλλο παραφυσικό φαινόμενο;

Η λέξη “ενέργεια” χρησιμοποιείται πολύ συχνά χωρίς να ορίζεται με ακρίβεια. Το τσι, η αύρα, η ενεργειακή ισορροπία, όλες αυτές είναι λέξεις που δεν ορίζονται και έτσι δεν μπορεί να γίνει πείραμα σε αυτές τις μορφές ενέργειας. Ο μόνος τρόπος για να δεις πειραματικά αν κάποια μορφή ενέργειας κάνει οτιδήποτε είναι να την ορίσεις για να μπορέσεις να την ελέγξεις. Πως ελέγχεις πειραματικά την αύρα;

Μήπως υπάρχει κάποια κυβερνητική ή εταιρική συνομωσία που προσπαθεί να μας κρύψει την αλήθεια;

Όταν ακούμε πως η κυβέρνηση ή κάποια φαρμακευτική εταιρία μας κρύβει την αλήθεια για να βγάλει χρήματα πουλώντας τα φάρμακά της πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί. Αν πραγματικά πίνοντας φραπελιά μπορούμε να γιατρέψουμε τον καρκίνο τότε γιατί κάποια φαρμακευτική δεν την χρησιμοποιεί για να την πουλήσει και να βγάλει τρελά λεφτά; Η απάντηση δεν είναι πως έχουν δικά τους φάρμακα που προωθούν. Όπως όλοι οι έμποροι, έτσι και οι φαρμακευτικές, οι κατασκευαστικές αυτοκινήτων και όλες οι εταιρίες θέλουν να βγάλουν χρήματα. Αν πουλώντας μια νέα τεχνολογία ή ένα νέο φάρμακο βγάλουν χρήματα είναι λογικό να το κάνουν.

Μήπως ο ισχυρισμός είναι υπερβολικός;

Μήπως ο ισχυρισμός δεν ταιριάζει με το τρόπο που ξέρουμε πως λειτουργεί η ζωή; Είναι σίγουρο πως ένας Νιγηριανός κρατικός υπάλληλος θέλει να βγάλει από τη χώρα μερικά εκατομμύρια και από όλους τους ανθρώπους στο κόσμο διάλεξε εσένα για να χαρίσει μερικά; Υπάρχουν δωρεάν χρήματα; Υπάρχουν “μαγικά” φάρμακα;

Πόσο καλά είναι τα δεδομένα που έχουν συλλεχθεί;

Οι άνθρωποι είμαστε… άνθρωποι. Έχουμε τις αδυναμίες μας και τα ελαττώματά μας. Σε κανέναν δεν αρέσει να κάνει λάθος και πολλές φορές προσπαθούμε να επιβεβαιώσουμε την άποψή μας με κάθε τρόπο. Σε   πολλές περιπτώσεις οι  ερευνητές μετράν τα αποτελέσματα της ερευνάς τους με λάθος τρόπο, όπως το να μετράν μόνο τις επιτυχίες και όχι τις αποτυχίες, ή όταν  το δείγμα είναι πολύ μικρό και τα αποτελέσματα δεν είναι αντιπροσωπευτικά. Πολλές φορές βέβαια,  δεν γίνονται λάθη αλλά πραγματικές προσπάθειες παραπλάνησης.

Μήπως ο ισχυρισμός είναι “φυσικός”;

Οι άνθρωποι έχουμε τη τάση να πιστεύουμε πως ότι είναι φυσικό είναι και καλό. Αυτό είναι ένα συνηθισμένο λάθος. Πιστεύουμε για παράδειγμα πως οι βιολογικές ντομάτες είναι φυσικές ντομάτες και ξεχνάμε πως, εδώ και χιλιάδες χρόνια, εμείς οι ίδιοι τις έχουμε αλλάξει πάρα πολύ. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Δεν είναι όλα τα φυσικά πράγματα καλά για εμάς. Η φύση δεν είναι καθόλου φιλική προς εμάς και τα άλλα ζώα, φυτά, ψάρια και γενικότερα πλάσματα που συμβιώνουν μαζί μας έχουν μόνο στόχο την επιβίωσή τους. Σε κάθε ευκαιρία που βγαίνουμε από τη προστατευμένη μας ζωή αντιμετωπίζουμε αυτή την  πραγματικότητα με ολέθρια αποτελέσματα για τη ζωή μας.

Αυτή  λοιπόν είναι μια λίστα με εργαλεία που μπορούν να μας βοηθήσουν να ξεκαθαρίσουμε ποιά πληροφορία είναι επιστημονική και ποιά όχι. Υπάρχουν και άλλοι τρόποι, όπως το να ελέγξουμε αν αυτός που κάνει τον ισχυρισμό έχει τις γνώσεις που λέει (θέλετε PhD, κάντε κλικ εδώ και σε δευτερόλεπτα, εντελώς δωρεάν θα έχετε ένα σε όποιο τομέα θέλετε.), και άλλα.

Από εμάς εξαρτάται αν θα χρησιμοποιήσουμε το μυαλό μας για να κρίνουμε σωστά ή όχι.

Reference:

  • Randi, James. Flim-Flam! Psychics, ESP, Unicorns, and Other Delusions. Amherst, New York: Prometheus Books, 1982.
  • Sagan, C., Druyan, A. The Demon-Haunted World. London, UK: Headline Book Publishing, 1996. 189-206.
  • Shermer, Michael. Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition, and Other Confusions of Our Time. New York: Henry Holt and Company, LLC, 1997. 63-123.
  • Dunning, Brian. «How to Spot Pseudoscience.» Skeptoid Podcast. Skeptoid Media, Inc., 6 Apr 2007. Web. 24 Nov 2012. <http://skeptoid.com/episodes/4037&gt;
Advertisements

Tagged: , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: